Wielkość

Jednostka

nazwa

symbol (oznaczenie)

nazwa

symbol
(oznaczenie)

wymiar

Długość

l     –   długość

b    –   szerokość

h    –   wysokość

r     –   promień

d    –   średnica

L    –   długość krzywej

s    –   droga

metr

m

m

Masa

m (M)

kilogram

kg

kg

Czas

t (T)

sekunda

s

s

Prąd elektryczny
(natężenie prądu elektrycznego)

I

amper

A

A

Temperatura termodynamiczna

T (q)

kelwin

K

K

Liczność materii (ilość materii)

n, u

mol

mol

mol

Światłość

I (J)

kandela

cd

cd

Kąt płaski

radian

rad

Kąt bryłowy

steradian

sr

Gęstość

r

kilogram na metr sześcienny

kg/m³

m^-3 · kg

Ilość substancji

n, n

mol

mol

Masa molowa

M, M_m

m – masa
n – liczba moli

kilogram na mol

kg/mol

kg · mol^-1

Objętość molowa

V_n

V – objętość
n – liczba moli

metr sześcienny na mol

m³/mol

m³ · mol^-1

Kąt płaski

a, b, …

r – promień
L – długość łuku

radian

rad

Powierzchnia

A, S

A – powierzchnia prostokąta o bokach b, l

metr kwadratowy

m²

m²

Objętość

V, v

V – objętość prostopadłościanu o krawędziach b, h, l

metr sześcienny

m³

m³

Krzywizna

r

r – promień okręgu

metr do potęgi
minus pierwszej

1/m

m^-1

Częstotliwość

n, f

T – okres zjawiska

herc

Hz

s^-1

Okres

T

n – częstotliwość

sekunda

s

s

Prędkość

v, c, u

l – długość
t – czas

metr na
sekundę

m/s

m · s^-1

Przyspieszenie (przyspieszenie ziemskie, standardowe)

a
(g, g_n)

t – czas

v – prędkość liniowa

metr na
kwadrat sekundy

m/s²

m · s^-2

Gęstość (masy)

r

m – masa
V – objętość

kilogram na
metr sześcienny

kg/m³

kg · m^-3

Pęd

p

m – masa
v – prędkość

kilogram razy
metr na sekundę

kg · m/s

m · kg · s^-1

Siła (siła ciężkości, ciężar)

F, G

m – masa
t – czas
v – prędkość

niuton

N

m · kg · s^-2

1N = 1kg·(1m/s²)

Ciężar właściwy

g

G – ciężar
V – objętość

niuton na
metr sześcienny

N/m³

m^-2 · kg · s^-2

Ciśnienie (naprężanie normalne, naprężanie styczne)

p
(s, t)

F – siła działająca prostopadle na powierzchnię S

paskal

Pa

m^-1 · kg · s^-2

1Pa = 1N : (1m²)

Deformacja liniowa, wydłużenie względne

e

l – długość
l₀ – długość początkowa

Moduł Younga

E

e – wydłużenie względne
s – naprężenie normalne

niuton na
metr kwadratowy

N/m²

m^-1 · kg · s^-2

Praca



Energia
(kinetyczna, potencjalna)

W, A



E, W,
E_k, T, K;
E_p, V, F

F – siła
l – długość drogi
a – kąt pomiędzy kierunkami siły i drogi

m – masa ciała
v – prędkość
h – różnica poziomów,
mg – ciężar ciała

dżul

J

m² · kg · s^-2

1J = 1N · 1m

1J = (1kg) ·
  (1m/s) ´ (1m/s)

1J = (1kg) ·
  (1m/s²) · (1m)

Moc
(strumień energii)

P

t – czas
W – praca

wat

W

m² · kg · s^-3

1W = 1J : (1s)

Lepkość
(dynamiczna)

h

F – siła
S – powierzchnia
v – prędkość

paskalosekunda

Pa · s

m^-1 · kg · s^-1

1 Pa · s = 1 Pa :
  (1m/s):(1m)

Lepkość
(kinetyczna)

n

h – lepkość dynamiczna
r – gęstość

metr kwadratowy na sekundę

m²/s

m² · s^-1
1 m²/s = (1Pa·s):
   (1 kg/m³)

Współczynnik tarcia

f

F_T – siła tarcia
F_N – siła nacisku

—

—

1 = 1 N : (1 N)

Pojemność ciepła

C

Q – ciepło
T – temperatura

dżul na kelwin

J/K

m² · kg · s^-2 ´ K^-1
(1J=1W´1s)

Ciepło właściwe (pojemność cieplna właściwa)

c

dQ – ciepło, które dostarczane masie m powoduje zmianę jej temperatury o dT

m – masa

dżul na kilogram i kelwin

J/(kg·K)

m² · s^-2 · K^-1

Ciepło właściwe molowe (molowa pojemność cieplna)

C_n

dQ – ciepło, które dostarczane masie molowej powoduje zmianę jej temperatury o dT

m – masa

n – liczba moli

dżul na mol i kelwin

J/(mol·K)

m² · kg · s^-2 ´ K^-1

Strumień ciepła (moc ciepła)

F

Q – ciepło

t – czas

wat

W

m² · kg · s^-3

Gęstość powierzchniowa strumienia ciepła (energia)

q

F – strumień ciepła przechodzący przez powierzchnię S

wat na metr kwadratowy

W/m²

kg · s^-3

Przenikalność energii cieplnej

k

q – gęstość powierzchniowa strumienia ciepła
T – temperatura

wat na metr kwadratowy i kelwin

W/(m²·K)

kg · s^-3 · K^-1

Gradient temperatury

grad T

dT – spadek temperatury na długości dl

kelwin na metr

K/m

m^-1 · K

Przewodność cieplna właściwa (konduktywność cieplna)

l

q – gęstość powierzchniowa strumienia ciepła

T – temperatura

wat na metr i kelwin

W/(m·K)

m · kg · s^-3 · K^-1

Przewodność cieplna

L

l – długość kanału cieplnego
S – przekrój poprzeczny kanału cieplnego

wat na kelwin

W/K

m² · kg · s^-3 · K^-1

Opór cieplny właściwy
(rezystywność cieplna)

1/l

l – przewodność cieplna właściwa

metr razy kelwin na wat

m·K/W

m^-1 · kg^-1 ´ s³ · K

Opór cieplny

R_T

L – przewodność cieplna

kelwin na wat

K/W

m^-2 · kg^-1 ´ s³ · K

Współczynnik rozszerzalności liniowej

a

l₀, l – długość początkowa i końcowa
T – temperatura

kelwin do potęgi minus pierwszej

1/K

K^-1

Współczynnik rozszerzalności objętościowej

g

V₀, V – objętość początkowa i końcowa
T – temperatura

kelwin do potęgi minus pierwszej

1/K

K^-1

Współczynnik temperaturowej zmiany ciśnienia

b

p₀, p – ciśnienia początkowe i końcowe
T – temperatura

kelwin do potęgi minus pierwszej

1/K

K^-1

Wyrównywalność temperatury

a

c_p – ciepło właściwe przy stałym ciśnieniu
l – przewodność cieplna właściwa
r – gęstość

metr kwadratowy na sekundę

m²/s

m² × s^-1

Strumień masy (przepływ masy)

m_t

m – masa
t – czas

kilogram na sekundę

kg/s

kg × s^-1

Gęstość prądu elektrycznego

j, J

I – prąd elektryczny
S – powierzchnia przekr. poprzecznego

amper na metr kwadratowy

A/m²

m^-2 · A

Napięcie elektryczne

U

I – prąd elektryczny
P – moc
R – rezystancja

wolt

V

m² · kg · s^-3 · A^-1

Rezystancja
(opór elektryczny czynny)

R

U – napięcie

I – prąd elektryczny

om

W

m² · kg · s^-3 ´ A^-2 (1W = 1V (:1A))

Rezystywność
(opór elektryczny właściwy)

r

l – długość
R – rezystancja
S – pow. przekroju

omometr

W·m

m³ · kg · s^-3 ´ A^-2

Konduktancja (przewodność elektryczna)

G

R – rezystancja

simens

S

m^-2 · kg^-1 · s³ ´ A²

(1S = 1W^-1)

Konduktywność (przewodność właściwa elektryczna, elektrolityczna)

g,s

r – rezystywność

simens na metr

S/m

m^-3 · kg^-1 · s³ ´ A²

Nazwa

Pa

dyn/cm²

kG/cm²

atm

bar

Tr

mm H₂O

1 paskal
 = 1 Pa (1 N/m²)

1

10

1,019716× 10^-5

9,86923 × 10^-6

10^-5

7,50062 × 10^-3

1,01974 × 10^-1

1 dyna na cm kwad.
 = 1 dyn/cm²

10^-1

1

1,019716× 10^-6

9,86923 × 10^-7

10^-6

7,50062 × 10^-4

1,01974 × 10^-2

1 atmosfera tech. = 1 kG/cm²

9,80665 × 10⁴

9,80665 × 10⁵

1

9,67841 × 10^-1

9,80665 × 10^-1

7,35559 × 10²

1,00003 × 10⁴

1 atmosfera fizyczna
 = 1 atm

1,01325 × 10⁵

1,01325 × 10⁶

1,033

1

1,01325

7,60 × 10²

1,03326 × 10⁴

1 bar

10⁵

10⁶

1,019716

9,86923 × 10^-1

1

7,50062 × 10²

1,01974 × 10⁴

1 tor = 1 Tr
 = 1 mm Hg (przy 0°C)

1,333224 × 10²

1,333224 × 10³

1,360 × 10^-3

1,3157895× 10^-3

1,333224× 10^-3

1

1,35954 × 10

1 funt-siła na cal kwadratowy = 1 Lb/in²

6,894757 × 10³

6,894757 × 10⁴

7,031 × 10²

6,80460 × 10^-2

6,894757 × 10^-2

5,17149 × 10

7,03089 × 10²

1 funt-siła na stopę kwadr. = 1 Lb/ft²

4,788 × 10

4,788 × 10²

4,882 × 10⁴

4,725 × 10^-4

4,788 × 10^-4

3,5911 × 10^-1

4,882

1 cal słupa rtęci
 = 1 cal Hg (przy 0°C)

3,386 × 10³

3,386 × 10⁴

3,453 × 10²

3,342 × 10^-2

3,386 × 10^-2

2,540 × 10

3,453 × 10²

1 milimetr słupa wody
= 1mm H₂O (przy 4°C, 1 atm)

9,80638

9,80638 × 10

9,99972 × 10^-5

9,67814 × 10^-5

9,80638 × 10^-5

7,35539 × 10^-2

1

Nazwa mnożnika

Mnożnik

Przedrostek

Pochodzenie nazwy

nazwa

symbol

bilion

10¹² = 1 000 000 000 000

tera

T

gr.  teras – sięgający nieba

miliard

10⁹ = 1 000 000 000

giga

G

gr. gigas – olbrzym

milion

10⁶ = 1 000 000

mega

M

gr. megas – wieki

tysiąc

10³ = 1 000

kilo

k

gr. chilas – tysiąc

sto

10² = 100

hekto

h

gr. hekato – sto

dziesięć

10¹ = 10

deka

da

gr. dekas – dziesięć

dziesiąta

10^-1 = 0,1

decy

d

łac. decem – dziesięć

setna

10^-2 = 0,01

centy

c

łac. centum – sto

tysięczna

10^-3 = 0,001

mili

m

łac. mille – tysiąc

milionowa

10^-6 = 0,000 001

mikro

m

gr. mikros – mały

miliardowa

10^-9 = 0,000 000 001

nano

n

wł. nano – karzełek

bilionowa

10^-12 = 0,000 000 000 001

piko

p

wł. piccolo – maleńki

masa

tona

t

czas

minuta
godzina
doba
dzień
tydzień
miesiąc
kwartał
rok

min
h
d

powierzchnia

hektar

ha

objętość, pojemność

litr

l

temperatura

stopień Celsjusza

°C

kąt płaski

stopień
minuta
sekunda
grad

°
’
”
^g

energia

elektronowolt

eV

masa atomowa

jednostka masy atomowej

długość

jednostka astronomiczna długości
parsec

AU, UA
pc

Masa

tona

t

1t = 1Mg = 10³kg

Czas

minuta
godzina
doba

min
h
d

1min = 60s
1h = 60min = 3600s = 3,6ks
1d = 24h = 86400s = 86,4ks

Temperatura

stopień Celsjusza

°C

dla różnicy temperatury
1°C = 1K

Kąt płaski

stopień
minuta

sekunda

grad

°
’

”

^g

1° = p/180 rad = 1,745 329·10^-2 rad
1’ = 1°/60 = p/10800 rad =
   = 2,908 882·10^-4 rad
1” = 1’/60 = p/648 000 rad =
   = 4,848 14· 10^-6 rad
1^g = p/200 rad » 1,570 796·10^-2 rad

Powierzchnia

hektar

ha

1ha = 1hm² = 10⁴ m²

stosuje się do wyrażania powierzchni gruntów

Objętość, pojemność

litr

l, L

1L = 1dm³ = 10^-3 m³

l – stosuje się do wyrażania objętości płynów i materiałów sypkich oraz pojemności zbiorników

Prędkość liniowa

kilometr na godzinę

km/h

1km/h = 1/3,6 m/s

Prędkość obrotowa (częstość obrotów)

obrót na sekundę /

obrót na minutę

obr/s
obr/min

1obr/s = 1s^-1
1obr/min = 1/60s^-1

gęstość (masy)

kilogram na litr

kg/L

1kg/L = 10³ kg/m³

Energia, praca

kilowatogodzina

kW·h

1kW·h = 3,6·10⁶ J = 3,6 MJ

Moc pozorna

woltoamper

V·A

1V·A = 1W

Moc bierna

war

var

1var = 1W

Objętość molowa

litr na mol

L/mol

1L/mol = 10^-3 m³/mol

Stężenie molowe

mol na litr

mol/L

1mol/L = 10³ mol/m³

pH, wykładnik stężenia jonów wodorowych

jedność

1

– wartość liczbowa stężenia molowego wyrażanego w mol/dm³

Stosunek dwóch wartości tej samej wielkości

jedność
procent
promil
część milionowa

1
%
^o/_oo
ppm

1 =1/1
1% = 1/100
1^o/_oo = 1/1000
1ppm = 1/1 000 000

Układ SI

Układ CGS

Układ ciężarowy

Wielkość

nazwa jednostki

symbol

wymiar (symbol)

mnożnik
A₁

mnożnik
A₂

symbol jednostki

mnożnik
A₃

mnożnik
A₄

Masa

kilogram

kg

g

10³

10^-3

inert
  = kG·s²/m

0,10197

9,80665

Powierzchnia (pole powierzchni)

metr kwadratowy

m²

cm²

10⁴

10^-4

m²

1

1

Objętość

metr sześcienny

m³

cm³

10⁶

10^-6

m³

1

1

Prędkość liniowa

metr na sekundę

m/s

cm/s

10^-2

10²

m/s

1

1

Przyspieszenie

metr na kwadrat sekundy

m/s²

cm/s²

10²

10^-2

m/s²

1

1

Gęstość masy

kilogram na metr sześcienny

kg/m³

g/cm³

10^-3

10³

inert/m³
  = kG·s²/m⁴

0,10197

9,80665

Siła

niuton

N

dyn = g·cm/s²

10⁵

10^-5

kG

0,10197

9,80665

Ciężar właściwy

niuton na metr sześcienny

N/m³

dyn/cm³
  = g/(cm²·s²)

10^-1

10

kG/m³

0,10197

9,80665

Ciśnienie

paskal

Pa

dyn/cm²
  = g/(cm·s²)

10

10^-1

kG/m²

0,10197

9,80665

Moduł sprężystości

paskal

Pa

dyn/cm²
  = g/(cm·s²)

10

10^-1

kG/m²

0,10197

9,80665

Napięcie powierzchniowe

niuton na metr

N/m

dyn/cm = g/s²

10³

10^-3

kG/m

0,10197

9,80665

Praca, energia

dżul

J

erg = g·cm²/s²

10⁷

10^-7

kG·m

0,10197

9,80665

Udarność

dżul na metr kwadratowy

J/m²

erg/cm² = g/s²

10³

10^-3

kG·m/m²

0,10197

9,80665

Moc

wat

W

erg/s
  = g·cm²/s²

10⁷

10^-7

kG·m/s

0,10197

9,80665

pojemność cieplna

dżul na kelwin

J/K

egr/K = cm^-2·g·s^-2·K^-1

10⁷

10^-7

ciepło właściwe

dżul na kilogram i kelwin

J/(kg·K)

egr/(g·K) = cm^-2·s^-2·K^-1

10⁴

10^-4

ciepło właściwe molowe

dżul na mol i kelwin

J/(mol·K)

erg/(mol·K) = cm^--2·g·s^-2·K^-1·mol^-1

10⁷

10^-7

przenikalność energii cieplnej

wat na metr kwadratowy i kelwin

W/(m²·K)

erg/(s·cm²·K) = g·s^-3·K^-1

10³

10^-3

gradient temperatury

kelwin na metr

K/m

K/cm

10^-2

10²

współczynnik przewodzenia ciepła

wat na metr i kelwin

W/(m·K)

erg/(s·cm·K) = cm·g·s^-3·K^-1

10⁵

10^-5

jednostki długości

nautical mile (UK)

n. mile (UK)

mila morska (UK)

1 n. mile (UK) = 1,85318 km

nautical mile (US)

n. mile (US)

mila morska (US)

1 n. mile (US) = 1,852 km

mile (Int)

mi (Int)

mila (Int)

1 mila (Int) = 1760 yd = 1,60934 km

yard

yd

jard

1 yd = 3 ft = 914,4 mm

foot

ft

stopa

1 ft = 12 in = 304,8 mm

inch

in

cal

1 in = 25,4 mm

calibre

cl

kaliber

1 cl = 254 mm

jednostki powierzchni

square mile (Int)

mi², sq mi

mila kwadratowa

1 mi² (Int) = 640 ac = 2,58999 km²

acre

ac

akr

1 ac = 4840 yd² = 4046,86 m²

square yard

yd², sq yd

jard kwadratowy

1 yd² = 9 ft² = 0,836127 m²

square foot

ft² , sq ft

stopa kwadratowa

1 ft² = 144 in² = 929,030 cm²

square inch

in² , sq in

cal kwadratowy

in² = 645,16 mm²

jednostki objętości

ton register

ton reg

tona rejestrowa

1 ton reg = 2,83168 m³

cubic yard

yd³

jard sześcienny

1 yd³ = 0,764555 m³

cubic foot

ft³

stopa sześcienna

1 ft³ = 28,3169 dm³

cubic inch

in³

cal sześcienny

1 in³ = 16,3871 cm³

bushel (UK)

bu (UK)

buszel (UK)

1 bu (UK) = 36,3687 dm³

gallon (UK)

gal (UK)

galon (UK)

1 gal (UK) = 1,20094 gal(US)
   = 4,54609 dm³

fluid ounce (UK)

fl oz (UK)

uncja cieczy (UK)

1 fl oz (UK) = 28,8 cm³

barrel

bbl (US)

beczka (baryłka)

1 bbl (US) = 42 gal (US)
   = 158,987 dm³

bushel (US)

bu (US)

buszel (US)

1 bu (US) = 35,2391 dm³

fluid gallon (US)

gal liq (US)

galon cieczy (US)

1 gal liq (US) = 3,78541 dm³

fluid ounce (US)

fl oz (US)

uncja cieczy (US)

1 fl oz (US) = 29,574 cm³

jednostki masy

long ton

ton (UK)

tona (UK)

1 ton (UK) = 2240 lb = 1,010 Mg

short ton

ton (US)

tona (US)

1 ton (US) = 2000 lb = 0,907185 Mg

pound

lb

funt

1 lb = 16 oz = 0,453592 kg

ounce

oz

uncja

1 oz = 28,3495 g

jednostki gęstości

pound per cubic foot

lb/ft³, lb/cu ft

funt na stopę sześcienna

1 lb/ft³ = 16,0185 kg/m³

ounce per cubic foot

oz/ft³, oz/cu ft

uncja na stopę sześcienna

1 oz/ft³ = 1,00116 kg/m³

long ton per cubic yard

ton/yard³ (UK)

tona długa na jard sześcienny

1 ton/yd³ (UK) = 1328,94 kg/m³

pound per fluid gallon (UK)

lb/gal liq (UK)

funt na galon cieczy (UK)

1 lb/gal liq (UK) = 99,7763 kg/m³

pound per fluid gallon (US)

lb/gal liq (US)

funt na galon cieczy (US)

1 lb/gal liq (US) = 119,826 kg/m³

jednostki prędkości

foot per second

ft/s

stopa na sekundę

1 ft/s = 0,3048 m/s

mile per hour

mi/h

mila na godzinę

1 mi/h = 1,60934 km/h
  = 0,47704 m/s

mile per second

mi/s

mila na sekundę

1 mi/s = 1,60932 km/s
  = 5793,64 km/h

jednostki przyspieszenia

foot per square second

ft/s²

stopa na kwadrat sekundy

1 ft/s = 0,3048 m/s²

jednostki siły, ciężaru

long ton force

tonf (UK)

tona długa – siła (UK)

1 tonf (UK) = 9964,02 N

short ton force

tonf (US)

tona krótka – siła (US)

1 tonf (US) = 8896,44 N

pound force

lbf

funt – siła

1 lbf = 4,44822 N

ounce force

ozf

uncja – siła

1 ozf = 0,278014 N

jednostki ciężaru właściwego

pound force per cubic foot

lbf/ft³

funt – siła na stopę sześcienną

1 lbf/ft³ = 157,087 N/m³

jednostki ciśnienia, naprężenia mechanicznego

pound force per square inch

lbf/in²

funt – siła na cal kwadratowy

1 lbf/in² = 6894,76 Pa

ounce force per square inch

ozf/in²

uncja – siła na cal kwadratowy

1 ozf/in² = 430,992 Pa

foot of water thread

ft H₂O

stopa słupa wody

1 ft H₂O = 2989,07 Pa

inch of water thread

in H₂O

cal słupa wody

1 in H₂O = 249,089 Pa

inch of merkury thread

in Hg

cal słupa rtęci

1 in Hg = 3386,39 Pa

jednostki pracy, energii, ilości ciepła

pound force·foot

lbf·ft

funt – siła · stopa

1 lbf·ft = 1,35582 J

British thermal unit

Btu

brytyjska jednostka cieplna

1 Btu = 1055,06 J

jednostki mocy, strumienia ciepła

pound force·foot per second

lbf·ft/s

funt siła · stopa na sekundę

1 lbf·ft/s = 1,35582 W

horse power

hp

koń mechaniczny (UK)

1 hp = 745,700 W

Btu per second

Btu/s

Btu na sekundę

1 Btu/s = 1055,06 W

Btu per hour

Btu/h

Btu na godzinę

1 Btu/h = 0,29306 W

jednostki ciepła właściwego

Btu per pound · degree Fahrenheit

Btu/(lb·°F)

Btu na funt i stopień Fahrenheita

1 Btu/(lb·°F) = 4,1868 kJ/(kg·K)

jednostki przewodności cieplnej

Btu per hour · foot ´ degree Fahrenheit

Btu/(h·ft·°F)

Btu na godzinę · stopę i stopień Fahrenheita

1 Btu/(h·ft·°F) = 1,73073 W/(m·K)

Btu per second · foot ´ degree Fahrenheit

Btu/(s·ft·°F)

Btu na sekundę · stopę i stopień Fahrenheita

1 Btu/(s·ft·°F) = 6,230964 kW/(m·K)

jednostki współczynnika wymiany cieplnej

Btu per hour · square foot  · degree Fahrenheit