AKTUALNE WYDANIA INFORMATORÓW















 Nasze Wydawnictwa zostały wyróżnione przez Targi Kielce  


metale.pl    O metalach     Konserwacja wyrobów z metali nieżelaznych


  • Podstawowe wiadomości o konserwacji wyrobów zabytkowych z metali nieżelaznych
  • Najważniejsza idea, która przyświeca konserwatorom to zachowanie zabytków, a w szerokim znaczeniu także ochrona wszelkich przejawów twórczej aktywności człowieka, stanowiących nasze wspólne dziedzictwo kulturowe, które wymaga ocalenia dla przyszłych pokoleń. Nowa ustawa z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami1 określa zabytek jako nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Ta sama ustawa precyzuje pojęcie prac konserwatorskich, czyli działań polegających wyłącznie na zabezpieczeniu i utrwaleniu substancji zabytku oraz zahamowaniu procesów jego destrukcji. Wprowadza także nowy termin „prace restauratorskie” obejmujące działania zmierzające do wyeksponowania wartości artystycznych i estetycznych zabytku, z czym może być związana potrzeba uzupełnienia lub odtworzenia jego części.
    Przedmioty z metalu, zwłaszcza te mające uznaną wartość artystyczną, czy naukową także podlegają ochronie i powinny być poddane starannej konserwacji jako zabytki i pomniki tzw. dziedzictwa materialnego. Rodzą się jednak pewne problemy, dotyczące decyzji w kwestii konserwacji lub wymiany na nowe elementy, gdy służące nam dawne wyroby metalowe, spełniają techniczne funkcje, pozostając równocześnie w niezgodzie z współcześnie obowiązującymi normami.
    Przebieg prac konserwatorskich wyrobów metalowych jest procesem dość skomplikowanym. Powinien się rozpocząć od rozpoznania jego wartości i stanu zachowania, oraz zinwentaryzowania stanu istniejącego. Prowadzi się także badania mające na celu rozpoznanie ewentualnych wcześniejszych konserwacji i dobranie materiału w przypadku konieczności dokonania uzupełnień metalowych elementów.
    Najczęściej destrukcja wyrobów metalowych jest wynikiem procesu korozji. W warunkach naturalnych korozja przebiega w atmosferze powietrza, a jej intensywność zależy od wilgotności i zanieczyszczenia powietrza. Nie bez znaczenia jest więc temperatura, przepływ powietrza i obecność w atmosferze szkodliwie działających gazów.
    Aby wydobyć wszystkie walory obiektów metalowych, należy wykonać podstawowe zabiegi, które pozwolą im na odzyskanie dawnej świetności. Pierwszym krokiem powinno być usunięcie produktów korozji. Można to zrobić na drodze chemicznej lub mechanicznej. Niejednokrotnie dopiero wtedy odkrywa się prawdziwą wartość obiektu lub jego szczegóły technologiczne. Zdarzają się też przypadki, kiedy produkty korozji stanowiące zwartą estetyczną warstwę pozostawia się dla podniesienia estetyki przedmiotu i dla jego dodatkowej ochrony przed szkodliwymi wpływami atmosfery. O ile zajdzie taka konieczność wykonuje się naprawy np. wyklepywanie, czy uzupełnienie ubytków, mając na uwadze, aby nie zmieniły wartości i charakteru wyrobu. W dalszej kolejności powinno nastąpić nałożenie patyny i warstw zabezpieczających powierzchnię przedmiotu w postaci wosków lub żywic. Najlepszym jednak sposobem utrwalenia wartości przedmiotu jest bieżąca o niego dbałość i odpowiednie przechowywanie. Gdy jednak nastąpi zniszczenie wyrobu musimy sobie zdawać sprawę, że z czynników fizycznych i chemicznych różniących między sobą metale, wynikają też odmienne sposoby konserwacji przedmiotów wykonanych z różnych stopów. Przydatną pomocą okaże się na pewno praca Władysława Ślesińskiego „Konserwacja zabytków sztuki”5. Pamiętać jednak należy, że konserwacja przedmiotów o dużej wartości artystycznej powinna przebiegać w pracowni konserwatorskiej pod okiem specjalisty.
    Wyroby z miedzi pokrywa zwykle cienka warstewka tlenku miedziawego powstała na skutek obecności wilgoci oraz dwutlenku węgla i tlenków siarki obecnych w zanieczyszczonym powietrzu. Stop miedzi powleczony czarnym siarczkiem miedziowym jest wynikiem działania siarkowodoru. Często obserwujemy wyroby z miedzi pokryte tzw. szlachetną patyną (patyna prawdziwa) czyli warstwą zasadowego siarczanu miedziowego. Przy obecności niewielkiej ilości chlorów, stanowić może powłokę chroniącą obiekt przed dalszą korozją. Jej przeciwieństwem jest patyna nieprawdziwa, która stopniowo może doprowadzić do nieodwracalnych zmian na powierzchni metalu, a z czasem do jego całkowitego rozpadu. Niekorzystnie też na wyroby z miedzi wpływa wysoka temperatura powodując ich utlenianie, czego wynikiem jest obecność na powierzchni czarnej warstwy tlenku miedziowego.
    Elementy wykonane z miedzi można wyczyścić usuwając wszystkie warstwy do czystego metalu, lub poprzestać na zlikwidowaniu szkodliwych chlorków miedzi, np. poprzez zanurzenie przedmiotu w acetonie, lub jego długotrwałą kąpiel w 2-5% roztworze dwuwęglanu sodowego w wodzie destylowanej, zakończoną płukaniem, przemyciem alkoholem metylowym i suszeniem. Istnieją też mechaniczne metody likwidacji warstw niepożądanych polegające na oczyszczaniu wełną stalową lub pędzlem z włókna szklanego oraz polerowanie flanelą lub specjalną pastą. Sposobem chemicznym oczyszczania miedzi może być zanurzenie w stężonym amoniaku z następnym płukaniem, suszeniem, neutralizacją w kwasie solnym oraz ponownym płukaniem i suszeniem. Stosuje się też kąpiele przy wykorzystaniu innych związków np. 5% roztworu kwaśnego węglanu sodu. Istnieją także elektrolityczne metody oczyszczania wyrobów z miedzi.
    Wyroby z mosiądzu czyści się za pomocą roztworu amoniaku, lub amoniaku z szarym mydłem, albo też mieszaniną wody, soli i octu, po czym płucze i poleruje. Bardzo zniszczone przedmioty można pokryć środkiem na bazie kwasu fosforowego (Fosolem), usunąć za pomocą gorącej wody z mydłem wraz z zabrudzeniem, po czym wypłukać, wysuszyć i wypolerować. Można też zastosować pastę z pumeksu i kredy lub proszek ścierny aby wyczyścić mosiądz w sposób mechaniczny.
    Wyroby z brązu wykazują różną odporność na korozję w zależności od rodzaju stopu. Brązy zawierające większe ilości cynku wolniej poddają się procesowi korozji niż brązy cynowe. Duża zawartość ołowiu również sprzyja przyspieszeniu zniszczenia obiektu na skutek korozji.
    Początkowo wyroby z brązu pokrywają się powłoką tlenkową, a znakiem postępującego powoli utlenienia jest stopniowe czernienie powierzchni. Powłoka tlenkowa hamuje dostęp szkodliwych czynników, a więc także proces korozji. W dalszej fazie na warstwie tlenku miedziawego pojawiają się zielone zasadowe węglany miedziowe. W dalszej kolejności, na skutek długotrwałego działania dwutlenku siarki, tlenu i pary wodnej występują na wyrobach brązowych siarczany w postaci nierozpuszczalnej zielonej warstwy, mogącej osiągać grubość 0,5 mm. Zasadowy węglan miedziowy i zasadowy siarczan miedziowy zostały uznane przez badaczy za niezbyt groźną formę korozji, przebiegającą bardzo wolno, a tworzącą zwartą, cienką i stosunkowo wytrzymałą, a przy tym estetyczną powłokę nazywaną patyną szlachetną. Groźna za to dla brązu jest tzw. korozja chlorkowa przebiegająca w atmosferze zawierającej chlorki w obecności wilgoci, tlenu i tlenku miedziowego. Powstający w jej wyniku chlorek miedziawy, powstający bezpośrednio na metalu, pod warstwą tlenku miedziawego i zasadowego węglanu miedziowego jest trudny do uchwycenia stanowiąc równocześnie źródło powtarzającej się korozji prowadzącej do choroby brązu zwanej trądem.
    Czyszczenie wyrobów z brązu, zwłaszcza dużych obiektów o grubych warstwach zabrudzeń i korozji dokonywane jest często mechanicznie m.in. poprzez szlifowanie czy piaskowanie za pomocą miękkiego piasku. Znana jest też metoda usuwania nawarstwień z brązu przy pomocy fal ultradźwiękowych, a także prostsza polegająca na myciu szczotką z letnią woda mydlaną, parą wodną pod ciśnieniem lub wodą destylowaną. W końcowym etapie należy umyte brązowe elementy starannie wytrzeć i wypolerować, po czym najlepiej pokryć woskową warstwą ochronną. Można przy czyszczeniu obiektów z brązu zastosować także środki chemiczne, co jednak wymaga dużego doświadczenia i fachowości, aby nie spowodować naruszenia tworzywa. Stosuje się m.in. 10% roztwór wodny kwasu octowego, a także kilkudniową kąpiel w roztworze kwasu szczawiowego, octu i chlorku amonowego. W literaturze można też spotkać inna receptę na usunięcie związków miedzi ze skorodowanego przedmiotu: mieszanina 120 g wodorotlenku sodowego i 40 ml gliceryny sporządzona w 1 litrze wody.
    Wyroby ze stopów aluminium pokrywają się pod wpływem tlenu bardzo szybko cienką warstwą tlenku. Chroni ona produkt, ale tylko do momentu uszkodzenia. Czyszczenie powinno przebiegać bardzo ostrożnie najlepiej z udziałem wody i mydła lub miękkiej szczoteczki.
    Wyroby ze złota powinno się czyścić bardzo delikatnie, gdyż łatwo można uszkodzić ich powierzchnię. Zaleca się lekkie przetarcie flanelą lub przemycie ciepłą wodą z mydłem lub odrobiną amoniaku przy pomocy miękkiej szczoteczki, wypłukanie i wysuszenie. Przy czyszczeniu chemicznym stosuje się m.in. roztwór kwasu siarkowego czy solnego.
    Wyroby ze srebra pokrywają się z czasem skorodowaną warstwą tlenkową i siarczkową, którą w trakcie konserwacji należy bardzo ostrożnie usunąć, każdy bowiem zabieg uszczupla właściwą powierzchnię metalu. Aby zlikwidować szkodliwe warstwy powstające na srebrze można dokonać mechanicznego czyszczenia za pomocą miękkich pędzli, szczoteczek, tkaniny oraz łagodnych środków ścierających jak np. talk. Bardziej skomplikowana jest chemiczna metoda, bazująca na zastosowaniu kwasów organicznych i nieorganicznych o różnych stężeniach, ale również zasad. Przed poddaniem zabiegowi należy obiekt oczyścić z kurzu i odtłuścić np. zanurzając w wodzie (jednak nie wodociągowej) z dodatkiem środków powierzchniowo czynnych. Po zakończonej czynności należy przedmiot dokładnie wypłukać, przemyć alkoholem i dokładnie wysuszyć. W przypadku korozji siarczkowej o niedużych wykwitach miejscowych można zastosować tampony z gorącej przegotowanej wody utlenionej. Stosuje się też sól kuchenną, przecierając obiekt, po czym dokładnie go płucząc i susząc. Siarczki ze srebra usuwa się także roztworem kwasu z tiomocznikiem. Czyszczenie srebra z produktów reakcji korozji chlorkowej, czyli obecność na powierzchni przedmiotu chlorku, jodku czy bromku srebra wymaga zastosowania podobnych jak opisanych powyżej sposobów mechanicznych. Używa się w tym celu również przy stwardniałych warstwach przyrządu z długą ostrą igłą z twardej stali. Inną metodą do zastosowania w podobnej sytuacji jest kąpiel srebra w specjalnym roztworze z zastosowaniem ultradźwięków.
    Do chemicznych metod czyszczenia srebra należy umieszczenie przedmiotów w kąpieli wodnego roztworu amoniaku. Działanie będzie aktywniejsze w przypadku podgrzania kąpieli. Dobre efekty daje też zastosowanie pasty przygotowanej z kredy, alkoholu etylowego i niewielkiej ilości amoniaku. Czyszczenie srebra będzie też skuteczne przy użyciu kwasów (np. roztwór kwasu mrówkowego siarkowego, czy kwasu cytrynowego), które jednak ze względu na swoje szkodliwe działanie na srebrne przedmioty należy zobojętnić i podobnie jak w przypadku roztworów amoniaku dokładnie wypłukać. Stosuje się także gotowe wyroby do czyszczenia wyrobów srebrnych.
    Wyroby z innych stopów. Przedmioty z cyny czyści się tylko z brudu pozostawiając na ich powierzchni ciemnoszarą warstewkę korozji, która nie ma działania niszczącego. Najprostszą metodą jest mycie wyrobów z cyny w gorącej wodzie z mydłem lub zanurzenie w gorącej wodzie z wywarem z siana i mycie z użyciem miękkiej tkaniny. Wyroby z cynku czyści się z brudu w ciepłej wodzie z mydłem oraz z udziałem szczotki lub pędzla. Nieskomplikowanym sposobem jest też posypanie wyrobu z cynku solą kuchenną i ścieranie jej przy pomocy szmatki wraz z naleciałościami.
    Dokonując samodzielnie czyszczenia przedmiotów należy pamiętać o paru podstawowych zasadach. Konserwację przedmiotów o dużej wartości powinno prowadzić się w porozumieniu z doświadczonym konserwatorem. Przed przystąpieniem do jakichkolwiek zabiegów należy dokonać identyfikacji tworzywa metalowego obiektu. Przedmioty szczególnie cenne powinny być dotykane jedynie w rękawiczkach i przenoszone z zachowaniem zasad szczególnej ostrożności. Korzystne będzie również zasięgnięcie opinii konserwatora w celu doboru odpowiednich warunków temperatury i wilgotności oraz metody okresowego czyszczenia przedmiotów o dużej wartości historycznej czy artystycznej. Ważna jest też ekspozycja przedmiotów metalowych, które jeśli to możliwe powinny być przechowywane we wnętrzu o odpowiedniej wilgotności, gdyż wówczas w mniejszym stopniu narażone są na procesy niszczące.
    Wytworzenie warunków środowiskowych, która pozwala na znaczne zwolnienie procesów korozji jest celem „konserwacji prewencyjnej”7. Koncepcja ta, zdobywająca coraz więcej zwolenników wymaga indywidualnego podejścia do każdego obiektu i ścisłej współpracy naukowców i konserwatorów. Korozja przedmiotów, należących do bogatego zespołu wspólnego dziedzictwa kulturowego jest dużym problemem, ale też ważnym czynnikiem, dającym świadectwo wieku i dziejów przedmiotu. Nowoczesna konserwacja, zdobywająca coraz większe grono zwolenników, powinna uwzględniać konieczność ochrony zabytku przed jego dalszą destrukcją z równoczesnym zachowaniem jego pierwotnych wartości artystycznych i historycznych.

    Aldona Garbacz-Klempka
    Akademia Górnicz-Hutnicza w Krakowie Wydział Odlewnictwa,
    Specjalność Odlewnictwo Artystyczne i Precyzcyzyjne

    Konsultacja Roman Bobicki konserwator metalu


    Informator Metale Nieżelazne 2005 - VI wydanie, str 118



    metale.pl    O metalach     Konserwacja wyrobów z metali nieżelaznych




    Mapa strony | Strona główna | Informatory | Reklama | Kontakt |
     Dodaj nową firmę - wpis jest BEZPŁATNY | SPRZEDAM /oferuję | KUPIĘ /poszukuję | Inne



    © Agencja Promocyjna METALE, wykonanie NeoServer > 1997 - 2013 <      - Polityka obsługi "ciasteczek" -