AKTUALNE WYDANIA INFORMATOR脫W















 Nasze Wydawnictwa zosta艂y wyr贸偶nione przez Targi Kielce  


metale.pl    O metalach     O丑w kr髏ki rys historyczny


  • O艂贸w – kr贸tki rys historyczny i najnowsze znaleziska archeologiczne

  • O艂贸w – szary i mi臋kki metal, nale偶y do grupy materia艂贸w, kt贸re w historii kultury materialnej odegra艂y znaczn膮 rol臋. Znany i wykorzystywany by艂 ju偶 w czasach staro偶ytnych. Stosunkowa prostota produkcji, niska temperatura topnienia, oraz du偶a g臋sto艣膰 (ci臋偶ar w艂a艣ciwy), odporno艣膰 na korozj臋, a r贸wnocze艣nie bardzo dobre w艂asno艣ci dobre plastyczne i odlewnicze, a tak偶e 艂atwo艣膰 tworzenia stop贸w z innymi metalami, spowodowa艂y powszechne stosowane o艂owiu w produkcji rzemie艣lniczej. Staro偶ytni Egipcjanie umiej臋tno艣膰 wytapiania o艂owiu z rud posiedli ju偶 3500 lat p.n.e. By艂 przez nich niezwykle ceniony, czego dowodzi fakt, i偶 Faraon Ramzes III z艂o偶y艂 o艂贸w w ofierze bogom, obok innych szlachetnych metali. Oko艂o 550 roku p.n.e. rozwin臋li technologi臋 pozyskiwania o艂owiu z rud staro偶ytni Grecy. Otrzymywanie o艂owiu, dochodz膮c do bardzo wysokiego stopnia czysto艣ci, udoskonalono w staro偶ytnym Rzymie. Tam te偶 o艂owiu u偶ywano powszechnie, m.in. do produkcji rur wodoci膮gowych. W 艣redniowieczu o艂贸w by艂 ju偶 w codziennym u偶ytku, stosowany najcz臋艣ciej do pokrywania dach贸w, wykonywania framug okiennych i rur, a tak偶e sprz臋t贸w ko艣cielnych i naczy艅. Stosowano go z powodzeniem do wytwarzania ozd贸b i bi偶uterii oraz odwa偶nik贸w. Osobne miejsce zajmowa艂 o艂贸w w produkcji szk艂a. Sam proces dawnego wytopu o艂owiu, mo偶emy zrekonstruowa膰 zar贸wno na podstawie bada艅 archelogicznych i metalurgicznych, jak i dawnych 藕r贸de艂 pisanych. Wa偶nym dzie艂em, z kt贸rego czerpiemy wiadomo艣ci o otrzymywaniu o艂owiu w przesz艂o艣ci jest XVI-wieczne dzie艂o Georgiusa Agricoli o nazwie De re Metallica libri XII.

    Rys. 1. 艢redniowieczne o艂owiane zabytki archeologiczne, znalezione w obr臋bie Wagi Wielkiej w Krakowie

    O艂贸w (symbol Pb) wyst臋puje w przyrodzie najcz臋艣ciej w postaci siarczku o艂owiu PbS czyli b艂yszczu o艂owiowego, zwanego te偶 galen膮. Ma szaroniebiesk膮 barw臋 o silnym metalicznym po艂ysku, kt贸ra pod wp艂ywem powietrza matowieje, pokrywaj膮c si臋 tlenkiem o艂owiu PbO. Owa nieprzepuszczalna warstwa chroni r贸wnocze艣nie powierzchni臋 o艂owiu przed szkodliwym wp艂ywem 艣rodowiska, w tym dalszym utlenianiem. O艂贸w wykazuje te偶 z natury znaczn膮 odporno艣膰 na korozj臋. G臋sto艣膰 o艂owiu wynosi 11,3 g/cm3, a temperatura, przy kt贸rej o艂贸w przechodzi w stan ciek艂y (temperatura topnienia) 327,40C. O艂贸w ma stosunkowo niskie w艂a艣ciwo艣ci wytrzyma艂o艣ciowe (wytrzyma艂o艣膰 na rozci膮ganie Rm si臋ga ok. 20 MPa, a twardo艣膰 ok. 3 HB), ale rekompensuje to bardzo dobrymi w艂asno艣ciami plastycznymi (wyd艂u偶enie A11,3 ok. 70% i przew臋偶enie Z ok. 100%). W skorupie ziemskiej o艂贸w wyst臋puje w ilo艣ci 0,002%. W Polsce kruszce o艂owiu zwi膮zane s膮 z jednymi z najbogatszych w Europie, czynnymi do dzi艣 z艂o偶ami cynkowo-o艂owiowymi wyst臋puj膮cymi na Wy偶ynie 艢l膮skiej i Wy偶ynie Krakowsko-Cz臋stochowskiej. Zawieraj膮 one ok. 86,6 % o艂owiu, oraz domieszki srebra (0,01-0,3%, w niekt贸rych przypadkach si臋gaj膮cych nawet 1%), cynku, 偶elaza, miedzi i antymonu. Pozyskiwanie o艂owiu z miejscowych z艂贸偶 si臋ga czas贸w historycznych. Najcz臋艣ciej przyjmuje si臋, 偶e eksploatacja rud o艂owiu rozpocz臋艂a si臋 w Polsce w XII wieku, cho膰 na podstawie zabytk贸w archeologicznych, udaje si臋 przesun膮膰 ten czas na wiek XI, a by膰 mo偶e tak偶e okres wcze艣niejszy (rzymski). Najstarsze dowody pisane na dawne wydobycie o艂owiu na terenie Ma艂opolski pochodz膮 z wieku XIII i zawarte s膮 w znanym z p贸藕niejszych odpis贸w dokumencie, wydanym przez ksi臋cia Boles艂awa Wstydliwego.
    W akcie tym ksi膮偶臋 nada艂 klasztorowi Klarysek w Zawicho艣cie przywilej, daj膮cy prawo korzystania z dochod贸w pochodz膮cych z o艂owiu wydobywanego w Olkuszu. Obok Olkusza w 艣redniowieczu du偶e znaczenie zyska艂o z艂o偶e w S艂awkowie, gdzie tak偶e wydobywano i przetwarzano rud臋 o艂owian膮. O艂贸w z rodzimych z艂贸偶 s艂u偶y艂 miejscowym potrzebom, a z czasem sta艂 si臋 tak偶e przedmiotem handlu o znacznym mi臋dzynarodowym zasi臋gu. Du偶ym o艣rodkiem miejskim, kt贸ry zmonopolizowa艂 handel metalami na rynkach europejskich by艂 Krak贸w. O艂贸w transportowany ze S艂awkowa i Olkusza, w wa偶膮cych kilkaset kilogram贸w tzw. bochnach, trafia艂 na Rynek G艂贸wny w Krakowie, gdzie w pobli偶u Sukiennic dzia艂a艂a instytucja Wagi Wielkiej. W jej okolicy funkcjonowa艂y tak偶e topnie oraz sk艂ad o艂owiu.

    Rys.2. Bochen o艂owiu z piecz臋ciami herbowymi na miejscu znalezienia (wymiary: 88,7 x 81 x (3-19) cm, waga 693 kg), pocz膮tek. XIV w., Rynek G艂贸wny w Krakowie, stycze艅 2006

    Najstarsza wzmianka dotycz膮ca funkcjonowania wagi o艂owiu w Krakowie pochodzi z roku 1302. Dzia艂alno艣膰 wagi, zwi膮zana by艂a 艣ci艣le z przywilejem zw. prawem sk艂adu, obejmuj膮cym m.in. handel miedzi膮 i o艂owiem. W budynku wagi, na wielkiej zawieszonej u stropu belce podwieszano o艂贸w, kt贸ry w ten spos贸b by艂 wa偶ony, a nast臋pnie oznaczany i w razie konieczno艣ci dzielony na po艂贸wki, 膰wiartki lub r膮bany na mniejsze kawa艂ki, czyli szrotowany. Na terenie wagi r贸wnie偶 pobierano obowi膮zuj膮ce op艂aty i prowadzono sprzeda偶 o艂owiu. Wiele interesuj膮cych odkry膰, stanowi膮cych uzupe艂nienie naszej wiedzy o roli o艂owiu w 偶yciu 艣redniowiecznego miasta przynios艂y rozleg艂e prace archeologiczne, prowadzone w latach 2005-2006 na Ryku G艂贸wnym w Krakowie. Teren bada艅 archeologicznych obj膮艂 tak偶e budynek Wielkiej Wagi, z kt贸rego wn臋trza wyeksplorowano wiele cennych obiekt贸w czystych metali. W艣r贸d ciekawych znalezisk metalowych, szczeg贸lnie wa偶ne okaza艂y si臋 zabytki o艂owiane. S膮 to m.in. okrawki i krople o艂owiu znalezione w warstwach 艣redniowiecznych (Rys.1.).

    Najwa偶niejszym metalowym odkryciem ostatnich bada艅 okaza艂 si臋 znaleziony w pobli偶u Wielkiej Wagi, 3 metry pod powierzchni膮 obecnego rynku, imponuj膮cych rozmiar贸w bochen o艂owiu (Rys.2). To unikatowe odkrycie skupi艂o uwag臋 badaczy, gdy偶 do tej pory podobne obiekty znane by艂y jedynie z dawnej literatury, lub znane badaczom we fragmentach. W Krakowie znaleziono bochen o艂owiu w ca艂o艣ci i na tym polega jego wyj膮tkowo艣膰. Jego waga wynosi艂a 693 kg. Podobne wielkie bry艂y o艂owiu, ukszta艂towane w p贸艂kolistej formie, przeznaczane by艂y do sprzeda偶y hurtowej i mog艂y wa偶y膰 nawet 900 kg. Za po艣rednictwem Krakowa trafia艂y do wielu o艣rodk贸w produkcyjnych w P贸艂nocnej Europie.

    Bochen znaleziony w Krakowie posiada wiele znak贸w, dzi臋ki kt贸rym mo偶emy zidentyfikowa膰 miejsce pochodzenia i czas jego powstania. Symbol w g贸rnej cz臋艣ci, przypominaj膮cy du偶膮 liter臋 E, 艣wiadczy o pozyskaniu o艂owiu ze z艂o偶a olkuskiego. Jedena艣cie podobnych do siebie pionowych znak贸w, oznacza zapewne wag臋 bochna wynosz膮c膮 11 cetnar贸w. Na powierzchni bochna znacz膮ce wydaj膮 si臋 r贸wnie偶 piecz臋cie w pere艂kowanym otoku herb z koron膮 i powt贸rzony czterokrotnie herb przedstawiaj膮cy p贸艂 lwa i p贸艂 or艂a pod koron膮. Ten ostatni nale偶a艂 do ksi膮偶膮t Piastowskich linii brzesko-kujawskiej z kt贸rej wywodzi艂 si臋 W艂adys艂aw 艁okietek. By膰 mo偶e to z jego polecenia owe herby zosta艂y nabite, a sta艂o si臋 to prawdopodobnie w pocz膮tkach XIV wieku, zanim W艂adys艂aw 艁okietek w 1320 roku koronowa艂 si臋 na kr贸la Polski. Chronologi臋 obiektu na tej podstawie mo偶na przyj膮膰 na pocz膮tek XIV wieku.

    Aldona Garbacz-Klempka
    Akademia G贸rnicz-Hutnicza w Krakowie Wydzia艂 Odlewnictwa,
    Specjalno艣膰 Odlewnictwo Artystyczne i Precyzcyzyjne


    Informator Metale Nie偶elazne 2007 - VII wydanie, str 242



    metale.pl    O metalach     O丑w kr髏ki rys historyczny




    Mapa strony | Strona g艂贸wna | Informatory | Reklama | Kontakt |
     Dodaj now膮 firm臋 - wpis jest BEZP艁ATNY | SPRZEDAM /oferuj臋 | KUPI臉 /poszukuj臋 | Inne



    © Agencja Promocyjna METALE, wykonanie NeoServer > 1997 - 2013 <      - Polityka obs艂ugi "ciasteczek" -